डँड्रफ आणि कोंडा: कारणे, प्रकार, उपचार आणि केसगळतीचा संबंध

याला कारणीभूत असते मलासेझिया (Malassezia) नावाची बुरशी, टाळूवरचं जास्तीचं तेल म्हणजेच सिबम (Sebum), सततचा मानसिक ताण, आणि आयुर्वेदानुसार सांगायचं झालं तर शरीरातलं पित्त असंतुलन. काही जणांच्या बाबतीत पचनक्रिया शी जोडलेले घटकही यात भर घालतात.

म्हणूनच योग्य डँड्रफ ट्रीटमेंट (Dandruff Treatment) म्हणजे फक्त कोंडा धुवून टाकणं नव्हे. यावर खरंखुरं आणि टिकणारं उत्तर हवं असेल, तर एकाच वेळी दोन आघाड्यांवर काम करावं लागतं, एक म्हणजे टाळूवर अँटीफंगल (Antifungal) आणि केराटोलिटिक (Keratolytic) पद्धतीचे वैद्यकीय उपचार, आणि दुसरं म्हणजे तुमच्या पचनसंस्थेची म्हणजेच गट हेल्थ ची काळजी. हे दोन्ही एकत्र साधलं, तरच कोंडाही कायमचा आटोक्यात येतो आणि त्यामुळे होणारी संभाव्य हेअर फॉल टळते.

Dandruff म्हणजे काय?

सोप्या भाषेत सांगायचं, तर डँड्रफ  म्हणजे टाळूवरील मृत त्वचेच्या पेशी नेहमीपेक्षा खूप वेगाने गळून पडण्याची स्थिती. ही एक क्रॉनिक म्हणजेच दीर्घकालीन समस्या आहे.

बऱ्याच जणांचा असा समज असतो, की डोकं नीट धुतलं नाही म्हणून कोंडा होतो, पण खरं सांगायचं तर हा निव्वळ गैरसमज आहे. आपल्या त्वचेवर जुन्या पेशी सतत निघून नव्या पेशी तयार होत असतात, ही अगदी नैसर्गिक प्रक्रिया आहे आणि सामान्य परिस्थितीत या पेशी इतक्या बारीक आणि अदृश्यपणे झडतात, की आपल्या लक्षातही येत नाही.

पण जेव्हा टाळूला इन्फ्लेमेशन म्हणजेच सूज येते, तेव्हा गोष्टी बदलतात. या मृत पेशी टाळूवरच्या नैसर्गिक तेलात मिसळून एकमेकांना घट्ट चिकटतात, आणि मग त्या मोठ्या, डोळ्यांना स्पष्ट दिसणाऱ्या फ्लेक्स (Flakes) म्हणजेच कोंड्याच्या स्वरूपात जमा होऊ लागतात.

त्यामुळे "केस व्यवस्थित धुतले नाहीत म्हणून डँड्रफ झाला" असा सरळसोट निष्कर्ष काढणं चुकीचं ठरेल. स्वच्छतेचा टाळूच्या आरोग्यावर परिणाम होतोच, यात शंका नाही, पण मुळात डँड्रफ ही एक बायोलॉजिकल स्कॅल्प कंडिशन (Biological Scalp Condition) आहे, म्हणजेच टाळूच्या आतल्या असंतुलनाचा तो परिणाम आहे. आणि म्हणूनच नुसतं वारंवार शॅम्पू केल्याने तो कायमचा जात नाही.

“केस नीट धुतले नाहीत म्हणून कोंडा झाला,” असं मात्र समजू नका. केसांची स्वच्छता महत्त्वाची आहेच, पण कोंडा होण्यामागचं कारण फक्त तेवढंच नसतं. टाळूवर जास्त तेल साचणं, बुरशी वाढणं किंवा त्वचेच्या पेशी नेहमीपेक्षा लवकर झडणं यामुळेही कोंडा होऊ शकतो. त्यामुळे वारंवार शॅम्पू करून तो काही दिवस कमी झाला, तरी मूळ कारण तसंच राहिलं तर तो पुन्हा दिसू शकतो.

Dandruff का होतो?

डँड्रफचं  एकच असं ठराविक कारण नसतं. बऱ्याचदा दोन-तीन गोष्टी एकाच वेळी, एकमेकांना साथ देत काम करत असतात. चला, ही चार प्रमुख कारणं जरा नीट समजून घेऊया.

१. मलासेझिया (Malassezia) बुरशीचं जास्त प्रमाण

आपल्या सगळ्यांच्याच टाळूवर मलासेझिया (Malassezia) नावाची यीस्टसारखी बुरशी नैसर्गिकरित्या असते. त्यामुळे ती टाळूवर असणं ही काही समस्या नाही. अडचण तेव्हा सुरू होते, जेव्हा ही बुरशी टाळूवरच्या सिबमवर (Sebum), म्हणजेच नैसर्गिक तेलावर पोसली जाते आणि त्यातून ओलेइक ॲसिड (Oleic Acid) तयार होतं.

आता महत्त्वाची गोष्ट अशी की, जवळपास निम्म्या लोकांची त्वचा या ॲसिडला संवेदनशील असते. त्यामुळे टाळूवर त्याची प्रतिक्रिया होऊ लागते आणि त्वचेच्या पेशी नेहमीपेक्षा खूप लवकर झडतात. मग टाळूवर कोंड्याचे कण दिसायला लागतात, खाज वाढते आणि काही दिवसांनी कोंडा कमी झाला असं वाटलं, तरी तो पुन्हा डोकं वर काढतो.

२. जास्तीचं तेल म्हणजेच सिबम (Sebum) तयार होणं

टाळू जास्त तेलकट असेल, तर मलासेझिया (Malassezia) बुरशीला वाढायला तिथे चांगलंच वातावरण मिळतं. पण हे तेल जास्त का तयार होतं? त्यामागे हार्मोन्समधले बदल, विशेषतः अँड्रोजेन्स (Androgens), कारणीभूत असू शकतात. ताणाचाही यात मोठा वाटा असतो. सतत तणावात राहिलं की शरीरात कॉर्टिसॉल (Cortisol) वाढतं आणि त्याबरोबर टाळूवरचं नैसर्गिक तेल, म्हणजे सिबम (Sebum),ही जास्त तयार होऊ शकतं. म्हणून तेलकट टाळू असणाऱ्यांमध्ये कोंडा बारीक, कोरड्या कणांसारखा न दिसता जरा जाड, चिकट आणि केसांच्या मुळाशी साचलेला दिसतो.

३. पित्त असंतुलन — आयुर्वेदिक दृष्टिकोन

आयुर्वेदानुसार पाहिलं, तर खूप तिखट-मसालेदार खाणं, सतत चिडचिड किंवा राग येणं आणि बराच काळ तणावात राहणं यामुळे शरीरातलं पित्त वाढू शकतं. त्याचा परिणाम टाळूवरही जाणवतो. टाळूची आग होणं, खाज सुटणं किंवा तो जास्त कोरडा पडणं अशी लक्षणं दिसू शकतात. टाळूचा ओलावा कमी झाला की कोंडाही बारीक, कोरडा आणि सहज झडणारा होतो. आयुर्वेदात अशा प्रकारच्या कोंड्याचा संबंध वाताशी जोडला जातो.

४. पचनाचं आरोग्य

पोट बिघडलं तर त्याचा परिणाम टाळूवर कसा होणार, असा प्रश्न पडू शकतो. पण आपल्या खाण्यापिण्याचा आणि पचनाचा परिणाम त्वचेवरही दिसू शकतो. रिफाइंड साखर आणि दुग्धजन्य पदार्थ जास्त प्रमाणात घेतल्यास यीस्टची वाढ होण्यास पोषक वातावरण मिळू शकतं. त्यात पचनही नीट होत नसेल, तर त्याचे पडसाद टाळूवर लालसरपणा, खाज किंवा जास्त संवेदनशीलपणा अशा स्वरूपात दिसू शकतात.

म्हणूनच कोंडा का होतो, याचं उत्तर फक्त “टाळू तेलकट आहे म्हणून” इतकं सरळ नाही. तुमचा टाळू कसा आहे, रोजच्या आहारात काय आहे, ताण किती आहे आणि पचन कसं आहे, या सगळ्या गोष्टींचा एकत्र विचार करावा लागतो.

Dandruff चे प्रकार

सगळ्यांचा कोंडा एकसारखा नसतो. काहींच्या टाळूवर बारीक, पांढरे कण दिसतात, तर काहींचा कोंडा जाड, पिवळसर आणि चिकट असतो. काही वेळा त्यासोबत लालसरपणा, खाज आणि जळजळही जाणवते. त्यामुळे आधी आपल्याला नेमका कोणत्या प्रकारचा कोंडा आहे, हे समजून घेणं महत्त्वाचं. कारण प्रकार कळला, की त्यावर कोणता उपाय जास्त योग्य ठरेल हे ठरवणंही सोपं होतं.

आता या तिन्ही प्रकारांबद्दल जरा सविस्तर बोलूया.

ड्राय स्किन डँड्रफ (Dry Skin Dandruff) बारीक, पांढऱ्या कणांसारखा दिसतो. टाळू कोरडा पडतो, खाज येते आणि हिवाळ्यात त्रास वाढतो. अशावेळी सौम्य क्लीन्सर आणि ओलावा टिकवणारी काळजी उपयोगी ठरते. .

ऑयली स्किन डँड्रफ (Oily Skin Dandruff) जाड, पिवळसर आणि चिकट असतो. टाळूही सतत तेलकट वाटतो. दमट हवामानात हा त्रास वाढू शकतो, त्यामुळे तेलकटपणा कमी करणं आणि सॅलिसिलिक ॲसिड (Salicylic Acid) सारखे घटक वापरणं उपयोगी ठरू शकतं.

आणि तिसरा, सेबोरिक डर्माटायटिस (Seborrheic Dermatitis) हा थोडा जास्त त्रासदायक प्रकार आहे. यात लालसरपणा, खपल्या, तीव्र खाज आणि जळजळ दिसू शकते. हा वारंवार परत येऊ शकतो, त्यामुळे केटोकोनाझोल (Ketoconazole) सारख्या बुरशीरोधक उपचारांची गरज भासू शकते.

या तिन्ही प्रकारांत टाळूची सूज किंवा जळजळ समान असते. ती बराच काळ राहिली, तर केसांच्या मुळांवरही परिणाम होऊ शकतो.

Dandruff मुळे Hair Fall होऊ शकतो का?

हा प्रश्न अनेकांच्या मनात कुठेतरी घर करून असतो. आणि याचं उत्तर थोडं गुंतागुंतीचं आहे, नुसते फ्लेक्स स्वतः केस गळवत नाहीत, हे खरंय. पण डँड्रफमुळे टाळूवर जे वातावरण तयार होतं, त्यातून केसगळती नक्कीच वाढू शकते. हे नेमकं कसं घडतं, ते जरा समजून घेऊया.

सतत खाजवणं

कोंडा झाला की टाळू खाजतो आणि नकळत आपण वारंवार खाजवत राहतो. असं सतत केल्याने टाळूला इजा होते आणि केसांच्या मुळांवर ताण येतो. त्यामुळे केस कमकुवत होऊन गळती वाढू शकते.

फॉलिक्युलर सफोकेशन (Follicular Suffocation)

तेलकट कोंड्यात सिबम (Sebum) आणि कोंड्याचा जाड थर केसांच्या मुळाशी साचतो. हा थर वाढत गेला, की केसांच्या मुळांभोवतीची जागा बंद होऊ लागते आणि त्यांचं नैसर्गिक कामकाज बिघडू शकतं.

सतत राहणारी सूज

कोंड्यामुळे टाळूची सूज बराच काळ टिकली, तर तिचा परिणाम केसांच्या मुळांवरही होतो. हळूहळू नवीन येणारे केस आधीपेक्षा बारीक आणि कमकुवत होऊ शकतात.

म्हणून कोंड्यासोबत केस पातळ होतायत किंवा गळती वाढलीय असं जाणवत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. तेव्हा प्रश्न फक्त कोंड्यापुरता राहत नाही, तर केसांच्या घनतेवरही परिणाम होऊ शकतो.

Dandruff साठी सर्वोत्तम वैद्यकीय उपचार

योग्य उपचार निवडायचा असेल, तर आधी तुमचा कोंडा नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे आणि त्यामागचं कारण काय आहे, हे समजून घेणं गरजेचं आहे. यासाठी साधारणपणे तीन प्रमुख घटक वापरले जातात, आणि तिघांचं काम वेगवेगळं आहे.

• केटोकोनाझोल (Ketoconazole) हा एक अँटीफंगल (Antifungal) घटक आहे, आणि बुरशीमुळे होणाऱ्या कोंड्यावर तो सर्वात प्रभावी उपाय मानला जातो, विशेषतः मलासेझिया (Malassezia) मुळे होणाऱ्या समस्येत. हा थेट बुरशीवर हल्ला करून तिची वाढ रोखतो, त्यामुळे टाळूच्या त्वचेला पुन्हा सावरण्यासाठी वेळ मिळतो.

• सॅलिसिलिक ॲसिड (Salicylic Acid) मात्र वेगळ्या पद्धतीने काम करतं. सिबम (Sebum) मुळे एकमेकांना घट्ट चिकटलेल्या मृत त्वचेच्या पेशी हे सैल करतं, विरघळवतं, त्यामुळे फ्लेक्स शॅम्पू करताना सहज निघून जातात.

• आणि तिसरा घटक म्हणजे सेलेनियम सल्फाइड (Selenium Sulfide) - जाड, खपल्यासारखा किंवा फार गंभीर कोंडा असेल, तर हा उपयोगी पडतो. त्वचेच्या पेशी झडण्याचा वेग कमी करतो, आणि सोबतच बुरशीवरही परिणाम करतो.

• झिंक पायरिथिऑन टाळूवरील बुरशीची वाढ रोखण्यास मदत करतो, तर कोल टार त्वचेच्या पेशी खूप वेगाने गळून पडण्याची प्रक्रिया मंदावतो. अतिप्रमाणात खपल्या धरणार्या किंवा जुनाट कोंड्यासाठी हे घटक अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

पण एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवा, कुठलंही औषधी शॅम्पू किंवा घटक स्वतःच्या मनाने, गरजेपेक्षा जास्त वापरण्यापेक्षा तुमच्या टाळूच्या स्थितीनुसार योग्य सल्ला घेणं केव्हाही चांगलं.

नैसर्गिक घरगुती उपाय

औषधी उपचारांना पूरक म्हणून काही घरगुती उपायही टाळूचं आरोग्य सुधारण्यास मदत करतात, विशेषतः कोंडा फार तीव्र नसेल तर.

टी ट्री ऑइल (Tea Tree Oil): यात बुरशी आणि जंतू दोन्हींशी लढणारे गुणधर्म असतात. पीएच-बॅलन्स्ड (pH-balanced) शॅम्पूमध्ये याचे काही थेंब टाकल्यास बुरशीचं प्रमाण कमी होण्यास मदत होते.

कोरफड (Aloe Vera): पित्त मुळे होणारी सूज शांत करण्यासाठी हे खूप उपयुक्त. टाळू थंड ठेवतं, लालसरपणा कमी करतं, आणि तेलकट न वाटता सहज वापरता येतं.

ॲपल सायडर व्हिनेगर (Apple Cider Vinegar / ACV): पाण्यात १:३ प्रमाणात मिसळून वापरावं. टाळूचा नैसर्गिक पीएच (pH) साधारण ५.५ इतका किंचित आम्लधर्मी असतो, आणि जास्त अल्कधर्मी वातावरणात बुरशी अधिक फोफावते. पाण्यात मिसळलेलं एसीव्ही (ACV) हा नैसर्गिक समतोल पुन्हा प्रस्थापित करण्यास मदत करतं.

कडुनिंब पाणी : कडुनिंबाची पानं उकळून तयार केलेलं पाणी टाळूवर लावल्यास ते नैसर्गिक जंतुनाशक म्हणून काम करतं आणि सूक्ष्मजंतूंपासून संरक्षण देतं.

उपचारानंतरही कोंडा जात नसेल तर?

काही दिवस औषधी शॅम्पू वापरला, कोंडा कमी झाला, आणि पुन्हा काही आठवड्यांत जसाच्या तसा परत आला, असं अनेकांच्या बाबतीत घडतं. याचं कारण एकच, कोंड्याच्या बाबतीत सुरुवातीच्या उपचारापेक्षाही दीर्घकाळ काळजी घेणं जास्त महत्त्वाचं असतं.

योग्य पद्धतीने केस धुवा, टाळू तेलकट असेल, तर कोमट पाण्याने एक दिवसाआड डोकं धुवा. गरम पाणी शक्यतो टाळा, कारण त्यामुळे टाळूवरचं नैसर्गिक तेल जास्त प्रमाणात निघून जातं, आणि त्याला प्रतिसाद म्हणून शरीर संरक्षणासाठी आणखी जास्त सिबम (Sebum) तयार करतं, जे उलट नुकसानकारक ठरतं.

ताण-तणाव आटोक्यात ठेवा, जास्त कॉर्टिसॉल (Cortisol) मुळे कोंडा पुन्हा उफाळून येऊ शकतो. रोज थोडा वेळ दीर्घ श्वास घेणं किंवा छोटीशी फेरी मारणं, छोटं वाटलं तरी बरंच फायदेशीर ठरतं.

मर्यादित प्रमाणात उन्हात बसा, सकाळच्या कोवळ्या उन्हात काही मिनिटं बसणं हे एक सौम्य अँटीफंगल (Antifungal) उपायासारखं काम करतं.

जास्त तेल लावणं टाळा, कोंडा आहे म्हणून रात्रभर भरपूर खोबरेल किंवा मोहरीसारखं जड तेल लावणं प्रत्येकासाठी योग्य असेलच असं नाही. विशेषतः तेलकट प्रकारच्या कोंड्यात असा जाड तेलाचा थर बुरशीला त्वचेवर अडकवून ठेवतो आणि सूज आणखी वाढवतो.

Dandruff वारंवार होत असेल, तर मुळापासून उपाय काय?

औषधी शॅम्पू वापरला की कोंडा काही दिवस कमी होतो, पण पुन्हा परत येतो, असं होत असेल तर फक्त वरचा कोंडा काढून उपयोग होत नाही. अशावेळी त्यामागचं मूळ कारण काय आहे, हे समजून घेणं जास्त महत्त्वाचं ठरतं. पचन नीट नसणं, आहार, सततचा ताण किंवा टाळूचा प्रकार, या सगळ्यांचा एकत्र विचार करावा लागतो.

समग्र उपचारपद्धतीतही हेच केलं जातं. आयुर्वेदाच्या दृष्टीने पित्त संतुलित ठेवण्यासाठी औषधी वनस्पतींचा आधार घेतला जाऊ शकतो. त्याचवेळी केटोकोनाझोल (Ketoconazole) किंवा सॅलिसिलिक ॲसिड (Salicylic Acid) असलेले औषधी शॅम्पू टाळूवरील कोंडा आणि बुरशीची वाढ कमी करण्यासाठी वापरले जातात. सोबत आहार आणि पचन सुधारण्यावरही लक्ष दिलं जातं, म्हणजे समस्या फक्त वरवर न थांबता आतूनही नियंत्रणात आणता येईल.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे उपचारानंतरही लक्ष ठेवणं. कोंडा पुन्हा वाढतोय का, टाळूची खाज किंवा सूज कमी होतेय का, केसगळतीत काही फरक पडतोय का, हे पाहत राहणं गरजेचं असतं.

थोडक्यात, कोंड्यावरचा उपाय फक्त एका शॅम्पूत नसतो. टाळूची काळजी, आहार, पचन आणि ताण या सगळ्यांकडे एकत्र लक्ष दिलं, तर कोंडा दीर्घकाळ नियंत्रणात ठेवणं शक्य होतं.

निष्कर्ष

डँड्रफ दिसायला साधी समस्या वाटते, पण त्यामागचं कारण नेहमीच साधं असेल असं नाही. मलासेझिया (Malassezia) बुरशीची वाढ, टाळूवर जास्त सिबम (Sebum) तयार होणं, ताण, पित्ताचं असंतुलन किंवा पचनाचं आरोग्य बिघडणं, अशा अनेक गोष्टी त्यामागे असू शकतात. त्यामुळे कोंडा काही दिवस दिसेनासा झाला, म्हणजे समस्या मुळापासून संपली असं लगेच समजू नका.

कोंडा वारंवार होत असेल, तर फक्त शॅम्पू बदलत राहून फारसा उपयोग होत नाही. टाळूवरचा कोंडा आणि बुरशी नियंत्रणात आणण्याबरोबरच आहार, पचन, ताण आणि रोजच्या सवयींकडेही लक्ष द्यावं लागतं. कारण मूळ कारण तसंच राहिलं, तर कोंडा काही दिवसांनी पुन्हा डोकं वर काढू शकतो. गरज पडल्यास त्वचारोगतज्ज्ञांचा सल्ला घेणंही योग्य ठरतं.

आणि कोंड्यासोबत टाळू सतत खाजत असेल, लालसरपणा किंवा सूज वाढत असेल किंवा केसही जास्त गळत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. उपचाराचा उद्देश फक्त दिसणारा कोंडा कमी करणं नसून टाळूची जळजळ कमी करणं, त्याचं नैसर्गिक संरक्षण पुन्हा मजबूत करणं आणि केसांच्या मुळांचं आरोग्य टिकवणं हा असायला हवा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

१**.** कोंडा कसा कमी करायचा?  केटोकोनाझोल (Ketoconazole) किंवा सॅलिसिलिक ॲसिड (Salicylic Acid) असलेला औषधी शॅम्पू टाळूवरची बुरशी आणि साचलेला कोंडा कमी करण्यात मदत करू शकतो. पण कोंडा वारंवार होत असेल, तर फक्त शॅम्पू पुरेसा ठरत नाही. आहार, पचन आणि ताण याकडेही लक्ष द्यावं लागतं.

२. कोंडा होण्यामागचं मुख्य कारण काय?  टाळूवर नैसर्गिकरीत्या असणाऱ्या मलासेझिया (Malassezia) बुरशीची जास्त वाढ हे त्यामागचं एक प्रमुख कारण आहे. टाळूवर तेल जास्त तयार होत असेल, हार्मोन्समध्ये बदल होत असतील, पचन बिघडलं असेल किंवा सतत ताण असेल, तर कोंड्याचा त्रास आणखी वाढू शकतो.

३. कोंडा लवकर कमी करण्यासाठी काय वापरावं?  बुरशीमुळे होणाऱ्या कोंड्यासाठी २% केटोकोनाझोल असलेला शॅम्पू उपयोगी ठरू शकतो. तर सॅलिसिलिक ॲसिड टाळूवर साचलेला कोंड्याचा थर सैल करून तो धुवून काढायला मदत करतं.

४. कोंडा कायमचा बरा होतो का?  कोंडा एकदा गेला की पुन्हा कधीच होणार नाही, असं नेहमीच होत नाही. पण टाळूचं आरोग्य जपलं, जास्त तेलकटपणामागची कारणं समजून घेतली आणि आहार, पचन व केसांची योग्य काळजी घेतली, तर तो बराच काळ नियंत्रणात ठेवता येतो.

५. कोंडा कमी करण्यासाठी आहारात काय घ्यावं?  आलं, लसूण आणि प्रोबायोटिक दही यांसारखे पदार्थ पचनाच्या आरोग्यासाठी उपयोगी ठरू शकतात. त्याचबरोबर जास्त साखर आणि दुग्धजन्य पदार्थांचं प्रमाण कमी ठेवल्यास कोंड्याचा त्रास वाढवणारे काही घटक नियंत्रणात ठेवायला मदत होऊ शकते.

६. कोंडा म्हणजेच बुरशी आहे का?  नाही. कोंडा म्हणजे बुरशी नाही. टाळूवरील मृत त्वचेच्या पेशी नेहमीपेक्षा वेगाने झडू लागल्या की आपल्याला कोंडा दिसतो. मात्र या प्रक्रियेला चालना देणाऱ्या प्रमुख कारणांपैकी मलासेझिया (Malassezia) बुरशी एक आहे. टाळूवर तेल जास्त असेल, तर या बुरशीची वाढ होऊ शकते आणि खाज, जळजळ व कोंडा वाढू शकतो.

References:

1. Max Healthcare. (n.d.). Causes of Dandruff. Max Healthcare.https://www.maxhealthcare.in/blogs/causes-of-dandruff
2. Tata 1mg. (n.d.). Dandruff. Tata 1mg.https://www.1mg.com/diseases/dandruff-457
3. Head & Shoulders. (n.d.). What Causes Dandruff? Head & Shoulders UK.https://www.headandshoulders.co.uk/en-gb/all-articles/dandruff/causes-of-dandruff/
4. L'Oréal Professionnel. (n.d.). How to Get Rid of Dandruff: Tips for a Healthy Scalp. L'Oréal Professionnel.https://www.lorealprofessionnel.com/hair-mag-how-to-get-rid-of-dandruff-tips-for-a-healthy-scalp
5. Everyday Health. (n.d.). What Is Dandruff? Symptoms, Causes, Diagnosis, Treatment, and Prevention. Everyday Health.https://www.everydayhealth.com/dandruff/guide/
6. CeraVe. (n.d.). What Causes Dandruff? CeraVe.https://www.cerave.com/skin-smarts/hair-and-scalp-expertise/what-causes-dandruff
7. Innovist. (n.d.). Dandruff: Causes and Treatment. Innovist.https://innovist.com/blogs/all/dandruff-causes-and-treatment