ज्येष्ठमधाचे फायदे, उपयोग आणि दुष्परिणाम

अशा वेळी आपल्या आयुर्वेदातील प्राचीन जडीबुटी आणि नैसर्गिक उपाय खूप प्रभावी ठरतात. आयुर्वेदात केसांच्या आरोग्यासाठी खूप गुणकारी मानल्या गेलेल्या वनस्पतींपैकी एक म्हणजे 'ज्येष्ठमध' (Licorice Root / Mulethi). पण ज्येष्ठमध म्हणजे काय? ते केसांच्या समस्यांवर कसे काम करते? याविषयी अनेक लोकांच्या मनात प्रश्न असतात.

या ब्लॉगमध्ये आपण केसांसाठी ज्येष्ठमधाचे फायदे, त्याचा शास्त्रीय आधार, ज्येष्ठमध केसांसाठी कसे वापरावे, ज्येष्ठमधाचे दुष्परिणाम आणि ट्राया (Traya) च्या ३-सायन्स (3 Science) पद्धतीनुसार केसगळतीवर मूळ कारणापासून कसा उपचार केला जातो, हे सविस्तर जाणून घेणार आहोत.

ज्येष्ठमध म्हणजे काय? (What is Licorice Root?)

केसांचे उपाय जाणून घेण्यापूर्वी ज्येष्ठमध म्हणजे काय? हे समजून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. ज्येष्ठमध (संसकृतमध्ये 'यष्टिमधु', हिंदीमध्ये 'मुलेठी' आणि इंग्रजीत 'Licorice') हे Glycyrrhiza glabra नावाच्या वनस्पतीच्या सुकवलेल्या मुळा (root) असतात. प्राचीन काळापासून आयुर्वेदिक औषधांमध्ये कफ, घशाचे आजार, पचनाच्या समस्या आणि त्वचेच्या विकारांसाठी ज्येष्ठमधाचा वापर केला जात आहे.

पण आधुनिक शास्त्र आणि आयुर्वेदाच्या अभ्यासानुसार, केसांच्या आणि टाळूच्या आरोग्यासाठी सुद्धा ज्येष्ठमध एक वरदान सिद्ध झाले आहे. जर तुमच्या मनात अजूनही प्रश्न असेल की, ज्येष्ठमध म्हणजे काय? तर सोप्या शब्दात सांगायचे तर, ही एक अशी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे जी शरीरातील आणि टाळूमधील अतिरिक्त उष्णता (पित्त) शांत करून मुळांना पोषण देते.

ज्येष्ठमधातील मुख्य पोषक घटक:

• ग्लिसरायझिन (Glycyrrhizin): यामध्ये शक्तिशाली अँटी-इन्फ्लमेटरी (दाहशामक) गुणधर्म असतात जे टाळूची जळजळ आणि खाज कमी करतात.

• फ्लॅव्होनॉइड्स (Flavonoids) आणि अँटीऑक्सिडंट्स: मुळांना फ्री रॅडिकल्सच्या (free radicals) नुकसानापासून वाचवतात.

• फायटोइस्ट्रोजेन्स (Phytoestrogens): संप्रेरकांच्या (hormones) संतुलनात मदत करतात आणि केसांच्या मुळांना बळकट करतात.

केसांसाठी ज्येष्ठमधाचे फायदे (Benefits of Licorice for Hair)

आयुर्वेदानुसार केसांचे आरोग्य हे शरीरातील 'पित्त दोष' आणि पचनसंस्थेशी (अग्नी) थेट जोडलेले असते. जेव्हा शरीरात आणि डोक्याच्या त्वचेवर पित्त वाढते, तेव्हा केसांची मुळे कमजोर होऊन मुळापासून गळू लागतात. केसांसाठी ज्येष्ठमधाचे फायदे मिळण्याचे मुख्य कारण म्हणजे याचा 'शीत वीर्य' (Cooling effect) हा गुणधर्म होय. 

केसांसाठी ज्येष्ठमधाचे फायदे नेमके कोणते आहेत:

१. टाळूसाठी ज्येष्ठमध : एक निरोगी आणि स्वच्छ टाळू हाच मजबूत केसांचा पाया असतो. जर टाळूवर सतत खाज येत असेल, लालसरपणा असेल किंवा सोरायसिस/डँड्रफची समस्या असेल तर केस प्रचंड गळतात. टाळूसाठी ज्येष्ठमध वापरल्याने त्यातील अँटी-फंगल आणि अँटी-बॅक्टेरियल गुणधर्म कोंडा निर्माण करणाऱ्या बुरशीचा (Malassezia) नाश करतात. टाळूसाठी ज्येष्ठमध एक नैसर्गिक कुलंट (Coolant) म्हणून काम करतो, ज्यामुळे डोक्याची उष्णता शांत होते.

२. केसगळतीसाठी ज्येष्ठमध: अनेक पुरुषांमध्ये आणि महिलांमध्ये होणाऱ्या केसगळतीचे मुख्य कारण म्हणजे 'डीएचटी' (Dihydrotestosterone) हा संप्रेरक आहे. डीएचटी हा संप्रेरक केसांच्या मुळांना संकुचित करतो, ज्यामुळे केस बारीक होऊन गळतात. केसगळतीसाठी ज्येष्ठमध खूप प्रभावी मानले जाते. कारण ते ५-अल्फा रिडक्टेस (5-alpha reductase) या एन्झाईमची क्रिया मंदावण्यास मदत करते. त्यामुळे केसगळतीसाठी ज्येष्ठमध हा नैसर्गिक डीएचटी ब्लॉकर म्हणून काम करतो.

३. केसांच्या वाढीसाठी ज्येष्ठमध: केसांची वाढ पुन्हा (hair regrowth) होण्यासाठी मुळांपर्यंत ऑक्सिजन आणि पोषक घटकांचा पुरवठा होणे गरजेचे असते. केसांच्या वाढीसाठी ज्येष्ठमध वापरल्यामुळे डोक्याच्या त्वचेतील मायक्रो-सर्क्युलेशन (micro-circulation) म्हणजेच सूक्ष्म रक्तभिसरण सुधारते. निष्क्रिय झालेल्या केसांच्या मुळांना पुन्हा सक्रिय करण्यासाठी आणि केसांच्या वाढीसाठी ज्येष्ठमध सर्वोत्तम औषध ठरते.

४. केसांमधील ओलावा टिकवणे (Moisture Retention) : कोरडे, रुक्ष आणि दुभंगलेले (split ends) केस लवकर तुटतात. ज्येष्ठमधात नैसर्गिक हायड्रेटिंग गुणधर्म असतात, जे केसांचा धागा ओलावा लॉक करतात. यामुळे केस मऊ, चमकदार आणि रेशमी बनतात. अशा प्रकारे केसांसाठी ज्येष्ठमधाचे फायदे फक्त मुळांपुरते मर्यादित नसून संपूर्ण केसांच्या लांबीसाठी उपयोगी ठरतात.

केसगळती कमी करण्यासाठी ज्येष्ठमध कसे काम करते? (How does licorice work to reduce hair loss?)

अनेकदा लोकांचा असा गैरसमज असतो की, केसांवर काहीतरी लावल्याने केसगळती एका रात्रीत थांबेल. पण केसगळती कमी करण्यासाठी ज्येष्ठमध शास्त्रोक्त पद्धतीने काम करते. जेव्हा आपण केसगळती कमी करण्यासाठी ज्येष्ठमध वापरायला सुरुवात करतो, तेव्हा ते खालील टप्प्यांत कार्य करते:

1. पहिला टप्पा (Scalp Detoxification): टाळूवरील अतिरिक्त तेल, घाण आणि मृत पेशी साफ होतात.

2. दुसरा टप्पा (Cooling & Calming): पित्त दोषातील उष्णता कमी होऊन मुळांना आराम मिळतो.

3. तिसरा टप्पा (Follicle Strengthening): कमजोर झालेली मुळे बळकट होतात आणि दररोज होणारी केसांची गळती नियंत्रित येते.

ज्येष्ठमध केसांसाठी कसे वापरावे? (How to Use Licorice for Hair)

ज्येष्ठमधाचे फायदे मिळवण्यासाठी ते योग्य पद्धतीने वापरणे खूप आवश्यक आहे. अनेकदा लोकांना प्रश्न पडतो की, ज्येष्ठमध केसांसाठी कसे वापरावे? ज्येष्ठमध पावडर केसांना कशी लावावी? जेणेकरून त्याचा जास्तीत जास्त फायदा होईल. खाली काही सोप्या आणि प्रभावी पद्धती दिल्या आहेत:

ज्येष्ठमध वापरण्याच्या ३ सोप्या पद्धती              

१. ज्येष्ठमध आणि दह्याचा मास्क (Licorice Hair Mask)

हा मास्क कोरड्या टाळूसाठीआणि कोंड्यावर खूप गुणकारी आहे.

साहित्य:

• २ चमचे ज्येष्ठमध पावडर

• ३ ते ४ चमचे ताजे दही

• १ चमचा नारळाचे किंवा बदामाचे तेल

कृती 

• एका बाऊलमध्ये ज्येष्ठमध पावडर, दही आणि तेल एकत्र करून गुळगुळीत पेस्ट बनवा.

• आता ही पेस्ट लावण्यापूर्वी केस विंचरून घ्या.

• ज्येष्ठमध पावडर केसांना कशी लावावी हे समजून घेताना लक्षात ठेवा की, प्रथम ही पेस्ट बोटांच्या साहाय्याने थेट टाळूवर (मुळांवर) लावावी आणि उरलेली पेस्ट केसांच्या लांबीवर लावावी.

• ३० ते ४५ मिनिटे हा मास्क केसांवर राहू द्या.

• त्यानंतर कोमट पाण्याने आणि माईल्ड शॅम्पूने केस धुवून टाका. 

• आठवड्यातून एकदा हा उपाय केल्यास ज्येष्ठमधाचा योग्य परिणाम दिसून येईल.

२. ज्येष्ठमध सिद्ध तेल (Licorice Infused Hair Oil)

जर तुम्हाला मास्क लावणे झंझटीचे वाटत असेल तर ज्येष्ठमध केसांसाठी कसे वापरावे यासाठी तेल हा उत्तम पर्याय आहे.

साहित्य:

• १०० मिली नारळाचे किंवा तिळाचे तेल

• २ चमचे ज्येष्ठमध पावडर

कृती 

नारळाचे तेल हलके गरम करा आणि त्यात ज्येष्ठमध पावडर टाका.

• मंद आचेवर ५-१० मिनिटे उकळू द्या, जेणेकरून ज्येष्ठमधाचे अर्क तेलात उतरेल.

• तेल थंड झाल्यावर गाळून बाटलीत भरा.

• हे तेल रात्री झोपण्यापूर्वी टाळूवर हलक्या हाताने मसाज करून लावा. 

• आठवड्यातून २ ते ३ वेळा याचा वापर करा. 

ज्येष्ठमधाचे दुष्परिणाम आणि खबरदारी (Side Effects & Precautions)

कोणताही आयुर्वेदिक घटक नैसर्गिक असला तरी त्याचे दुष्परिणाम असू शकतात. त्यामुळे ज्येष्ठमधाचे दुष्परिणाम जाणून घेणे सुरक्षेच्या दृष्टीने आवश्यक आहे.

ज्येष्ठमधाचे दुष्परिणाम:

• त्वचेची ऍलर्जी किंवा खाज: खूप संवेदनशील त्वचा (sensitive scalp) असलेल्या लोकांना ज्येष्ठमधाची ऍलर्जी असू शकते. त्यामुळे डोक्यावर लावण्यापूर्वी कानाच्या मागे पॅच टेस्ट (Patch Test) करणे गरजेचे आहे.

• टाळू कोरडा पडणे: जर ज्येष्ठमधाचा मास्क गरजेपेक्षा जास्त वेळ (तासनतास) डोक्यावर ठेवला किंवा रोजच्या रोज वापरला, तर ज्येष्ठमधाचे दुष्परिणाम म्हणून टाळू खूप कोरडा होऊ शकतो.

• तोंडावाटे अती प्रमाणात सेवन: काही लोक केस वाढवण्यासाठी ज्येष्ठमधाचा काढा पितात. पण याचे अती प्रमाणात तोंडावाटे सेवन केल्यास उच्च रक्तदाब (High BP) किंवा पोटात बिघाड अशा प्रकारचे ज्येष्ठमधाचे दुष्परिणाम दिसू शकतात. 

• गर्भवती महिलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय याचे सेवन करू नये.

फक्त घरगुती उपाय पुरेसे आहेत का?

ज्येष्ठमध हे केसांसाठी खूप उपयोगी मानले जाते यात शंका नाही. पण, फक्त बाहेरून ज्येष्ठमध लावल्याने तुमची गंभीर केसगळती पूर्णपणे थांबेल का? याचे उत्तर आहे, नाही! कारण केसगळती ही फक्त बाह्य समस्या नसून ती शरीराच्या आतील विविध कारणांमुळे होते. जसे की:

• अंतर्गत कारणे: थायरॉईड, रक्ताची कमतरता (अॅनिमिया), व्हिटॅमिन D/B12 ची कमतरता, यकृताचे आरोग्य, पचनसंस्थेचे बिघाड (Constipation/Acidity) आणि तीव्र ताणतणाव (Stress).

• हार्मोनल कारणे: पुरुषांमधील अँड्रोजेनिक अलोपेशिया (Androgenetic Alopecia) किंवा महिलांमधील पीसीओडी/पीसीओएस (PCOD/PCOS).

येथेच ट्राया (Traya) चा दृष्टिकोन वेगळा ठरतो. Traya मानते की, एकाच उपायाने प्रत्येकाची केसगळती थांबत नाही. म्हणूनच Traya आयुर्वेद (Ayurveda), डर्मेटॉलॉजी (Dermatology) आणि न्युट्रिशन (Food Science) या ३ विज्ञानशास्त्रांचा मेळ घालून Customized उपचार प्रदान करते.

Traya चा ३-सायन्स (3 Science) दृष्टीकोन

घरगुती उपाय विरुद्ध Traya चा ३-सायन्स दृष्टीकोन:

Traya Scalp Oil मध्ये सुद्धा  ज्येष्ठमध (यष्टिमधु), भृंगराज आणि ब्राह्मी यांसारख्या औषधी वनस्पतींचा वापर केला जातो, ज्यामुळे टाळूची उष्णता शांत होते. पण यासोबतच Traya तुमच्या आहाराची काळजी घेण्यासाठी न्युट्रिशन प्लॅन आणि गरज असल्यास डर्मेटोलॉजिस्ट-प्रमाणित सिरम (Minoxidil) देते, जेणेकरून केसगळती मुळापासून थांबते.

निष्कर्ष (Conclusion)

आयुर्वेदातील ज्येष्ठमध म्हणजे काय? हे जाणून घेतल्यावर हे स्पष्ट होते की, हे एक नैसर्गिक आणि शक्तिशाली औषध आहे जे केसांचे सौंदर्य आणि आरोग्य टिकवण्यासाठी खूप प्रभावी आहे. केसांसाठी ज्येष्ठमधाचे फायदे मिळवण्यासाठी तुम्ही त्याचा मास्क किंवा तेल म्हणून वापर करू शकता. केसांच्या वाढीसाठी ज्येष्ठमध आणि केसगळतीसाठी ज्येष्ठमध वापरणे हा एक चांगला नैसर्गिक पर्याय आहे. पण जर तुमची केसगळती २ ते ३ महिन्यांपेक्षा जास्त काळ सुरु असेल, किंवा केस खूप पतले होत असतील, तर फक्त घरगुती उपायांवर अवलंबून न राहता केसगळतीचे नेमके मूळ कारण शोधणे गरजेचे आहे.

तुमच्या केसगळतीचे मूळ कारण काय आहे? हे जाणून घेण्यासाठी आजच Traya ची मोफत Hair Test™ घ्या आणि तुमच्या केसांच्या गरजेनुसार तज्ज्ञांकडून कस्टमाइज्ड ट्रीटमेंट प्लॅन मिळवा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

Q1. ज्येष्ठमध पावडर रोज केसांना लावू शकतो का?

नाही, ज्येष्ठमध पावडर रोज लावण्याची गरज नसते. आठवड्यातून १ ते २ वेळा वापर करणे पुरेसे असते. अती वापर केल्यास ज्येष्ठमधाचे दुष्परिणाम म्हणून टाळू कोरडा पडू शकतो.

Q2. ज्येष्ठमध लावल्याने पांढरे केस काळे होतात का?

ज्येष्ठमधामुळे पांढरे झालेले केस पूर्णपणे काळे होत नाहीत, पण त्यातील अँटीऑक्सिडंट्समुळे अकाली केस पांढरे होणे (Premature Graying) थांबण्यास नक्कीच मदत होते.

Q3. जर माझ्या डोक्यात खूप कोंडा असेल, तर ज्येष्ठमध केसांसाठी कसे वापरावे?

जर डोक्यात खूप कोंडा असेल, तर २ चमचे ज्येष्ठमध पावडरमध्ये १ चमचा लिंबाचा रस आणि दही मिसळून मास्क बनवा. ज्येष्ठमध पावडर केसांना कशी लावावी याच्या नियमानुसार हा मास्क २० मिनिटे लावून नंतर धुवून टाका.

Q4. केसांच्या वाढीसाठी ज्येष्ठमध काम करण्यासाठी किती वेळ लागतो?

कोणतेही नैसर्गिक उपाय परिणाम दाखवण्यासाठी किमान ८ ते १२ आठवड्यांचा वेळ घेतात. पण यासाठी सातत्य राखणे खूप महत्त्वाचे आहे.

References

Hagiwara K, Kiso A, Ono S, Kitamura H, Yamanishi H, Tsunekawa Y, Iwabuchi T. (2024). 18-β-Glycyrrhetinic Acid Promotes Hair Growth by Stimulating the Proliferation of Dermal Papilla Cells and Outer Root Sheath Cells, and Extends the Anagen Phase by Inhibiting 5α-Reductase. Biological and Pharmaceutical Bulletin. DOI: 10.1248/bpb.b24-00302 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39085137/

Li M, Xiang L, Li Y. (2025). Efficacy and safety of compound glycyrrhizin in patients with alopecia areata: a systematic review and meta-analysis. Annals of Medicine. DOI: 10.1080/07853890.2025.2491659 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12020145/

Muangsanguan A, Ruksiriwanich W, Linsaenkart P, Jantrawut P, Rachtanapun P, Jantanasakulwong K, Sommano SR, Sringarm K, Arjin C, Sainakham M, Castagnini JM. (2024). Synergistic Phytochemical and Pharmacological Actions of Hair Rise™ Microemulsion: A Novel Herbal Formulation for Androgenetic Alopecia and Hair Growth Stimulation. Plants. DOI: 10.3390/plants13192802 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11479085/

Read More Blogs

केस गळणे थांबवण्यासाठी औषध: उपचार, व्हिटॅमिन्स आणि घरगुती उपाय

Quick Answer केस गळणे थांबवण्यासाठी औषध प्रत्येक व्यक्तीसाठी सारखे असू शकत नाही, का...

1 महिन्यात केस लांब कसे करावे?

Quick Answer डोक्यावरील केस सरासरी दर महिन्याला सुमारे 1 सेंटीमीटर वाढतात. त्यामुळे...

केस काळे करण्याचे नैसर्गिक उपाय: सुरक्षित आणि परिणामकारक घरगुती उपाय

Quick Answer बाजारात केस लगेच काळे करण्यासाठी अनेक प्रकारची उत्पादने उपलब्ध आहेत. प...

केसांना तेल कधी आणि कसे लावावे: संपूर्ण मार्गदर्शक

Quick Answer आजी-आजोबांच्या वेळापासून सांगितल्या जाणाऱ्या घरगुती उपायांपासून ते आधु...